W dniu 29 maja 2026 roku Naczelny Sąd Administracyjny wydał postanowienie w sprawie III OZ 204/26, którym wstrzymał wykonanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia polegającego na budowie wielkopowierzchniowego obiektu handlowego. Rozstrzygnięcie to – wydane na wniosek reprezentowanego przez naszą kancelarię klienta – ma znaczenie znacznie szersze niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Jest to kolejny element konsekwentnie budowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny linii orzeczniczej dotyczącej skuteczności ochrony środowiska, zakazu sztucznego dzielenia przedsięwzięć oraz konieczności zapewnienia rzeczywistej, a nie fikcyjnej ochrony sądowej. Po wydaniu przez NSA postanowienia na podstawie art. 86f ust. 2a ustawy środowiskowej* o wstrzymaniu wykonania decyzji środowiskowej dalsza realizacja przedsięwzięcia nie może być kontynuowana.
WSTRZYMANIE DECYZJI ŚRODOWISKOWEJ NIE JEST CZYNNOŚCIĄ SYMBOLICZNĄ
Decyzja środowiskowa nie jest zwykłym dokumentem funkcjonującym obok innych rozstrzygnięć administracyjnych. Stanowi ona fundament całego procesu inwestycyjnego. Jej funkcją jest określenie, czy przedsięwzięcie może zostać zrealizowane, pod jakimi warunkami oraz jakie środki należy zastosować dla ochrony środowiska i praw osób znajdujących się w obszarze oddziaływania inwestycji. Właśnie dlatego decyzja środowiskowa poprzedza kolejne akty inwestycyjne (m.in. decyzję o pozwoleniu na budowę). To ona stanowi podstawę dalszego procesu inwestycyjnego. Jeżeli więc Naczelny Sąd Administracyjny decyduje się na wstrzymanie wykonania decyzji środowiskowej, to nie czyni tego po to, aby wydać rozstrzygnięcie pozbawione praktycznego znaczenia. Celem tego środka jest zatrzymanie dalszych skutków realizacji przedsięwzięcia do czasu zakończenia kontroli sądowoadministracyjnej. Nie sposób bowiem twierdzić, że z jednej strony sąd dostrzega ryzyko wystąpienia skutków trudnych do odwrócenia i udziela ochrony tymczasowej, a z drugiej strony inwestycja może być realizowana dokładnie w takim samym zakresie jak przed wydaniem postanowienia. Taka wykładnia prowadziłaby do całkowitego unicestwienia sensu ochrony tymczasowej.
NSA OD MIESIĘCY KONSEKWENTNIE WSKAZUJE KIERUNEK
Postanowienie z dnia 29 maja 2026 roku nie pojawiło się w próżni. Już wcześniej Naczelny Sąd Administracyjny wydał szereg niezwykle istotnych rozstrzygnięć dotyczących tej samej inwestycji. W wyrokach z dnia 8 kwietnia 2026 roku wydanych w sprawach II OSK 1796/24, II OSK 2149/24, II OSK 2770/24 sąd jednoznacznie zakwestionował sposób procedowania przedsięwzięcia polegający na jego etapowaniu i rozbijaniu na mniejsze części. NSA wskazał, że przy ocenie inwestycji nie można koncentrować się wyłącznie na formalnie wydzielonych etapach przedsięwzięcia. Konieczna jest analiza rzeczywistego charakteru inwestycji, jej funkcjonalnych, przestrzennych i gospodarczych powiązań oraz skumulowanego oddziaływania wszystkich elementów przedsięwzięcia. W praktyce oznacza to odrzucenie modelu, w którym jedna inwestycja jest sztucznie dzielona na mniejsze części tylko po to, aby ograniczyć zakres oceny środowiskowej lub zmniejszyć krąg podmiotów uczestniczących w postępowaniu. NSA bardzo wyraźnie zaakcentował, że przepisy środowiskowe nie mogą być interpretowane w sposób pozwalający na obchodzenie celów prawa ochrony środowiska.
ŚRODOWISKO MUSI BYĆ SKUTECZNIE OCHRONIONE
Szczególnie istotne jest to, że NSA w swoich najnowszych orzeczeniach bardzo szeroko odwołuje się do prawa Unii Europejskiej. Dotyczy to zarówno dyrektywy EIA, jak również orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz standardów wynikających z Konwencji z Aarhus. Przekaz płynący z tych orzeczeń jest jednoznaczny. Przepisy środowiskowe należy interpretować w sposób zapewniający ich pełną skuteczność. Nie można akceptować rozwiązań prowadzących do sytuacji, w której formalnie istnieje środek ochrony prawnej, lecz w praktyce nie wywołuje on żadnych skutków. Prawo do sądu w sprawach środowiskowych ma być skuteczne. Ochrona środowiska ma być rzeczywista. Kontrola sądowa nie może być iluzoryczna.
NSA JUŻ WYJAŚNIAŁ CO JEST CELEM SKUTECZNEJ OCHRONY ŚRODOWISKA
Warto przypomnieć również postanowienie NSA z dnia 10 marca 2026 roku, sygn. akt III OZ 732/25. Sąd wyraźnie wskazał w nim, że instytucja wstrzymania wykonania decyzji środowiskowej została stworzona po to, aby chronić strony postępowania przed negatywnymi i nieodwracalnymi skutkami realizacji przedsięwzięcia. NSA zaakceptował stanowisko, zgodnie z którym skutki trudne do odwrócenia mogą wynikać między innymi z hałasu, immisji, wzmożonego ruchu komunikacyjnego, zmian stosunków wodnych czy innych oddziaływań wpływających na sposób korzystania z nieruchomości sąsiednich. Co szczególnie istotne, sąd zaakcentował znaczenie zasady przezorności oraz zasady prewencji. Nie trzeba więc czekać, aż szkoda powstanie, a inwestycja zostanie ukończona i skutki staną się nieodwracalne. Właśnie temu ma zapobiegać ochrona tymczasowa.
OCHRONA TYMCZASOWA ZAGWARANTOWANA PRZEZ NSA
Jeżeli Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zachodzi potrzeba zastosowania ochrony tymczasowej i wstrzymał wykonanie decyzji środowiskowej, to dalsza realizacja przedsięwzięcia nie może być kontynuowana. Nie można bowiem jednocześnie twierdzić, że wykonanie decyzji środowiskowej zostało wstrzymane i jednocześnie akceptować dalsze wykonywanie wszystkich skutków wynikających z jej wydania. Takie podejście prowadziłoby do sytuacji, w której sąd udziela ochrony tymczasowej wyłącznie na papierze. Ochrona środowiska i prawo do sadu stawałaby się iluzoryczna. Cała instytucja przewidziana przez ustawodawcę dla zapobiegania skutkom trudnym do odwrócenia stawałaby się zbędna. Dlatego skutkiem postanowienia NSA z dnia 29 maja 2026 roku powinno być natychmiastowe wstrzymanie dalszej realizacji przedsięwzięcia wykonywanego na podstawie aktów administracyjnych opartych na wstrzymanej decyzji środowiskowej. Tylko taka wykładnia zapewnia rzeczywistą skuteczność ochrony sądowej, odpowiada funkcji decyzji środowiskowej w procesie inwestycyjnym oraz pozostaje zgodna z kierunkiem wykładni przyjmowanym obecnie przez Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz standardami wynikającymi z Konwencji z Aarhus.
*ustawa z dnia 3 października 2008 roku o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko
