Sprawa, którą rozpoznał wyrokiem z listopada 2025 roku (II OSK 1108/23) Naczelny Sąd Administracyjny, dotyczyła samowoli budowlanej, a ściślej ostatecznej decyzji o nakazie rozbiórki obiektu budowlanego.
Sprawa miała jednak dodatkowy wymiar – zaraz przed decyzją o nakazie rozbiórki zapadł wyrok karny skazujący, w którym ustalono, że określone działania związane z realizacją inwestycji stanowiły przestępstwo. To właśnie relacja między tym wyrokiem karnym a postępowaniem administracyjnym stała się osią sporu.
Strona skarżąca w kasacji podnosiła przede wszystkim, że sąd I instancji oraz organ nadzoru budowlanego błędnie zastosowali art. 11 Prawa o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (p.p.s.a.), przyjmując zbyt szerokie związanie ustaleniami wyroku karnego. W ocenie skarżącego doszło do swoistego (wadliwego) „automatyzmu”: skoro zapadł wyrok skazujący, to organ miał bez własnej analizy przyjąć, że spełnione zostały przesłanki do wydania nakazu rozbiórki.
W kasacji argumentowano, że: związanie wyrokiem karnym powinno dotyczyć ewentualnie faktu popełnienia przestępstwa, a nie wszystkich okoliczności sprawy; organ administracji nie może być pozbawiony możliwości samodzielnej oceny stanu faktycznego i prawnego; sąd I instancji nie zbadał w sposób wystarczający, czy rzeczywiście istnieje bezpośredni związek między czynem opisanym w wyroku karnym a przesłankami wydania nakazu rozbiórki; a w konsekwencji doszło do bezkrytycznego i wadliwego przyjęcia ustaleń sądu karnego jako rozstrzygnięcia dla sprawy administracyjnej pomimo autonomiczności spraw administracyjnych.
ODPOWIEDŹ NSA NA ARGUMENTY KASACJI
NSA nie podzielił stanowiska strony skarżącej. Uznał, że w tej sprawie nie doszło do bezrefleksyjnego „przeniesienia” wyroku karnego na grunt prawa administracyjnego. NSA podkreślił, że organy i sąd I instancji przyjęli ustalenia wyroku skazującego jako element stanu faktycznego – i w tym zakresie byli do tego zobowiązani.
Sąd kasacyjny podkreślił, że skoro prawomocny wyrok karny przesądził określone okoliczności dotyczące realizacji inwestycji i naruszenia prawa, to organ nadzoru budowlanego nie mógł kształtować decyzji w oparciu o wersję zdarzeń z nimi sprzeczną. Byłoby to sprzeczne z zasadą powagi rzeczy osądzonej i prowadziłoby do chaosu w systemie prawnym.
Jednocześnie NSA wskazał, że organ nie został pozbawiony możliwości oceny prawnej – to on analizował, czy ustalone fakty wypełniają przesłanki do utrzymania nakazu rozbiórki. W ocenie Sądu granica między związaniem a autonomią została w tej sprawie zachowana.
ZWIĄZANIE WYROKIEM KARNYM – POŚREDNIE ZWIĄZANIE ORGANÓW ADMINISTRACJI
Dla NSA kluczowe znaczenie w sprawie miał art. 11 p.p.s.a., zgodnie z którym ustalenia prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. W praktyce przepis ten ma zapobiegać sytuacji, w której ten sam czyn byłby w różnych postępowaniach oceniany odmiennie.
Choć art. 11 p.p.s.a. wprost odnosi się jedynie do sądów administracyjnych, NSA przypomniał, że w praktyce przepis ten oddziałuje również na organy administracji. Skoro sąd administracyjny jest związany ustaleniami wyroku skazującego, to organ – którego decyzja podlega kontroli – nie może ignorować tych ustaleń.
Sąd kasacyjny przypomniał jednocześnie, że jeśli określone zachowanie zostało uznane za przestępstwo, nie oznacza to automatycznie, że zawsze i bez dodatkowej analizy musi prowadzić do określonej sankcji administracyjnej (nakazu rozbiórki). Ocena, czy w świetle prawa budowlanego zachodzą przesłanki do nakazu rozbiórki, pozostaje w kompetencji organu.
